«مبلمان؛ در کشاکش ایام»

Friday، ۹ Aabaan ۱۳۹۹

«مبلمان؛ در کشاکش ایام»

مبلمان قدمتی به‌اندازۀ تاریخ بشر دارد، منتها سیر تحول آن از نقطۀ شروع تا پیدایش مبلمان مدرن داستانی هیجان‌انگیز و خواندنی است. از آغاز تمدن بشری انسان‌ها از اشیاء طبیعی مانند کندۀ درختان، سنگ‌ها و گیاهان به‌عنوان مبلمان استفاده می‌کردند، تحقیقات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که از حدود ۳۰۰۰۰ سال پیش، انسان‌ها با استفاده از چوب، سنگ و استخوان‌های حیوانات شروع به ساخت مبلمان کرده‌اند. از آثار هنری به‌جا مانده از این دوران می‌توان به «مجسمه ونوس روسیه» اشاره کرد که الاهه‌ای را نشسته بر تختی با دسته‌های شیر نشان می‌دهد.

|مبلمان هم‌سن‌وسال تاریخِ بشریت|

قدیمی‌ترین مدل باقی‌مانده از مبلمان که شامل کمد و تختخواب‌هایی است ساخته از سنگ، در اقامتگاه سنگی Skara Brae (اسکارا بری) واقع در سواحل اسکاتلند پابرجاست. در اوایل دوران مصر باستان ساخت مبل پیشرفت چشمگیری پیدا می‌کند. آنها در این کار از تکنیک‌‌های پیچیده‌ای مانند نازک‌کاری استفاده می‌کنند و علاوه‌براین گاهی در این دوره چهارپایه‌‌ها و میزهای چوبی تزیین‌شده با فلزات گران‌بها یا عاج نیز ساخته می‌شود.

|ظرافت به‌کاررفته در مبلمان‌های دوران باستان هنوز هم کم‌نظیر و حیرت‌آور است|

در یونان و روم باستان این سیر تکامل با ساخت نیمکت‌های کوچک و تخت‌های تاج‌دارِ (Klinai) چندمنظوره و تخت‌های عادی که برای استراحت و خوردن و خوابیدن استفاده می‌‌شد، تکامل می‌یابد. در قرون ‌وسطی مبلمان معمولاً از جنس چوب بلوط ساخته می‌شود که تزیینات مفصلی بر آن نقش می‌زدند که باعث می‌شد بسیار سنگین شوند.

|تخت از قطعات محبوب مبلمانی در دنیای باستان به‌شمار می‌رفته|

در دورۀ رنسانس طراحی مبلمان گسترش می‌یابد. در قرن هفدهم، مبلمان در اروپای جنوبی و شمالی، با طراحی‌ شکوهمند و مجلل باروک ساخته می‌شود و عموماً با طلا و نقره زینت‌آرایی می‌شود.

تا پیش از قرن نوزدهم، طراحی مبلمان غالباً ظریف و آراسته بود، اما لزوماً کاربردی نبود. طراحی پیچیده در درجۀ اول اهمیت قرار داشت و اکثراً مبلمان را با چوب‌های تیره و پارچه‌های گران‌قیمت می‌ساختند. در آن ایام بهای مبلمان را با مدت ‌زمانی که صنعت‌گر برای ساختن‌اش صرف کرده بود، می‌سنجیدند.

|میز ناهارخوری - طراح: «فرانک لوید رایت»|

سرآغاز تولد طراحی مبلمان مدرن اواخر سدۀ نوزدهم بود. صنعتی که پا در مسیری تازه نهاده بود و از روندی نوین در طراحی مبلمان مژده می‌داد. طراحی‌ و ساخت مبلمان تحت تأثیر جریان فکری مدرنیسم قرار گرفت. مدرنیسم دربرگیرندۀ آثار هنری هنرمندان معترض به آداب و سنن تاریخی و آکادمیکی قرن نوزدهم بود که اعتقاد داشتند عادات هنری پیشین اکنون قدیمی و دِمُده شده است. در حوزۀ صنعت و خاصّه مبلمان طراحان به مقابله با کنده‌‌کاری‌های بیش‌ازحد «گل‌درشت» و رنگ‌های اغراق‌شده برخاستند و نتیجتاً مبلمانی را به جهانیان عرضه کردند که در آن ضمن حفظ زیبایی بصری، به افزایش کاربردش نیز فکر شده بود. این زیروبم‌شدن اساسی، مبلمانی را تولید کرد که تا همین امروز نیز ردّش پیداست: مبلمان مدرن! بیشتر اجزای طراحی مدرن، از مبلمان گرفته تا فرم اتاق‌ها و نشیمن شامل خطوط صاف، فارغ از جزئیات زائد و تزئینات پرزرق‌وبرق است. با شروع قرن بیستم رفته‌رفته مدرنیسم جای خود را به مفهوم یا مکتب «پست‌مدرنیستم» داد و صنعت مبلمان نیز دوباره دچار تحولی دیگر شد که در مطلبی مجزا به بررسی مبلمان در عصر پسامدرن خواهیم پرداخت.

|مجموعه‌ای مدرن از طراحی‌های «آیلین گری»|

طراحی مدرن علاوه‌بر سروته‌کردن تمامی مفاهیم و تعاریف، تغییراتی در نوع و کاربرد مواد اولیه نیز ایجاد کرد. طراحان به‌منظور گسترش بازار با استفاده از ایده‌های خلاقانه و هیجان‌انگیز خود، طیف وسیعی از مواد و رنگ‌های مقرون‌به‌صرفه را به‌کار گرفتند و سدۀ نوزدهم را به جولانگاه اصول مینیمالیستی بدل کردند که حاصلش در تمامی عرصه‌های هنری، علی‌الخصوص نقاشی هویدا است. این تحولات که منبعث از ورود فناوری مدرن با معرفی مواد جدید و شیوه‌های نوآورانۀ ساخت بود، هزینۀ تمام‌شده و زمانِ ساخت محصول را نیز کاهش داد. این فناوری و شیوه‌های جدید تولید که از فولاد، تخته سه‌لا، قالب و پلاستیک‌ استفاده می‌کرد، دورۀ جدیدی از سبک طراحی مدرن را به نام سبک مدرن میانۀ قرن ایجاد کرد. ازاین‌رو مبلمان از یک «اثر هنری صرف» به وسیله‌ای کاربردی تغییر ماهیت داد. طراحان مبلمان سبک میانۀ قرن با نگاه به آینده، توش‌وتوان خویش را در گریز از شیوه‌های سنتی و به‌کارگیری هر چه بیشتر از عناصر عصر تازه به‌کار گرفتند و اولویت اصلی‌شان را ایجاد توازن میان زیبایی و کاربردی‌بودن قرار دادند.

|مبلمان اتاق‌خواب - طراح: «رنی مکینتاش»|

بعد از تغییر شیوۀ تولید مبلمان، هنر اقوام و ملل مختلف، به‌ویژه طرح‌های آسیایی و آفریقایی، تأثیر قابل‌ توجهی بر تولیدکنندگان مبلمان مدرن داشت و طراحی ژاپنی بیش‌ازهمه بر طراحی مبلمان مدرن تأثیر گذاشت. این مسئله از جایی گسترش یافت که با تغییر سیاست‌های اقتصادی ژاپن در اواخر قرن نوزدهم، تجارت با این کشور رواج و رونق فراوان یافت. سبک‌ ژاپنی از طرح‌هایی ساده و زیبا نیز بهره می‌برد. طراحان مبلمان ژاپنی تمایل کمی به استفاده از رنگ‌های ثابت در دکوراسیون داشتند، افرادی مانند فرانک لوید رایت، آیلین گری و چارلز رنی مکینتاش به دلیل توانایی تلفیق سبک ژاپنی با هنر دکوراسیون مشهور هستند.

|خانۀ شیشه‌ای اثر «فیلیپ جانسون»|

جانسون این اثر را ملهم از «خانۀ فارنزورث» (Farnsworth House) اثر «لودویگ میس فان در روهه» (معمار پرآوازۀ آلمانی-آمریکایی) ساخت. او با به کارگیری تحسین‌برانگیز تناسبات و رعایت سادگی، یکی از اولین شاهکارهای معماری مدرن را خلق کرد. «خانۀ شیشه‌ای» در سال ۱۹۴۹ و در زمینی به مساحت تقریبی ۱۹ هکتار که متعلق به خودِ جانسون بود، در شهر نیوکانن ایالت کِنِتیکت طراحی و اجرا شد.

|هرم شیشه‌ای ورودی موزۀ لوور؛ اثر «یو مینگ پِی» در سال ۱۹۸۸ به سفارش «فرانسوا میتران» رئیس‌جمهور فرانسه ساخته شد.|

می‌توان گفت جرقۀ طراحی مبلمان مدرن در مدرسۀ باوهاوس شهر وایمار در آلمان زده شد. جایی‌که طراحان برای ساخت قطعات مبلمان خود پی متریال‌های تازه‌ای می‌گشتند. خانۀ شیشه‌ای «فیلیپ جانسون» در شهر نیوکانن ایالات متحده و هرم شیشه‌ای ورودی موزۀ لوور اثر‌«لئون مینگ پای» از بناهای نمادین در سبک مدرن میانۀ قرن به‌شمار می‌روند.

|صندلی واسیلی؛ اثر «مارسل بروئر»|

صندلی واسیلی که از طرح‌های «مارسل بروئر» (Marcel Breuer) در سال ۱۹۲۵ است، ‌نماد مبلمان مدرن به‌شمار می‌رود. بروئر از نوارهای چرمی و لوله‌های فولادی برای صندلی واسیلی بهره برده و طرحی انتزاعی و بی‌‌نهایت کاربردی به‌دست داده است.

|میز و صندلی به ترتیب از «آیلین گری» و «مارسل بروئر»|

در سال ۱۹۲۷ در فرانسه آیلین گری (Eileen Gray) از لولۀ‌ فولاد برای میز خاکستری قابل تنظیم خود استفاده کرد، این نمونه‌ای نمادین از یک مبلمان مدرن است و اگر چه طرحی نامتقارن دارد، اما در کاربردی‌بودنش تردیدی نیست.

|سِت معروف و محبوب واسیلی|

«لودویگ میس فان در روهه» (Ludwig Mies van der Rohe) در سال ۱۹۲۹ صندلی و چهارپایۀ بارسلونا را برای نمایشگاه بارسلونا طراحی کرد. این صندلی در سال ۱۹۷۷ جایزۀ موزۀ هنر مدرن را از آن خود کرد و کماکان نیز تولید می‌شود و در بازار جهانی موجود است.

|مبلمان از یک اثر هنری صرف به ‌وسیله‌ای کاربردی بدل شد|

و با این گام‌های اولیه مبلمان از اثری هنری به ‌وسیله‌ای کاربردی و دسترس‌پذیر بدل شد و طراحان را بر آن داشت تا طراحی و تولید مبلمان کاربردی را در پیش بگیرند. مبلمان مدرن امتحانِ تاریخی خود را پس داده است و اینک این محصولات کارآمد، زیبا و فراگیر کماکان محبوب و ملزوم خانواده‌هاست. امروزه مبلمان رکنِ رکین هر جهیزیۀ عروسِ ایرانی است که همین امر نشان از آن دارد که تمامی مدل‌ها و زیرشاخه‌های مبل، مانند مبل تختخوابشو و کاناپه‌های راحتی و تخت‌شو جزیی جدایی‌ناپذیر از زیست انسان قرن بیست‌ویکمی است.