نگاهی اجمالی به مفهوم ارگونومی به زبان ساده

Saturday، ۲۶ Tir ۱۴۰۰

همۀ ما بارها واژۀ ارگونومی به گوشمان خورده است، اما شاید معنای دقیق آن را ندانیم. البته توضیح‌دادن این مفهوم در قالب یک جمله کار ساده‌ای نیست، اما در زندگی امروزی آگاهی از ارگونومی و رعایت اصول آن می‌تواند تأثیرات قابل‌توجهی در سلامت، بهره‌وری، ایمنی و راحتی ما داشته باشد. به‌همین‌دلیل در این مقاله می‌خواهیم در مورد این سؤال که ارگونومی چیست به زبان ساده صحبت کنیم.

تعریف ارگونومی

اگر بخواهیم ارگونومی را به زبان ساده تعریف کنیم، باید بگوییم ارگونومی دانشی است که انجام کارها را آسان‌تر می‌کند. اما از نظر علمی، ارگونومی دانش و هنر طراحی مطلوب تجهیزات و هماهنگ‌کردن شرایط کاری با وضعیت فیزیکی، حرکتی و نیاز انسان‌ها است. در واقع ارگونومی با استفاده از اطلاعات موجود از آناتومی بدن و رفتارهای انسانی برای بهبود شرایط کاری و بهینه‌سازی محصولات تلاش می‌کند. به‌همین‌دلیل رشتۀ دانشگاهی ارگونومی ترکیبی است از علوم مختلف مثل روانشناسی، جامعه‌شناسی، مهندسی، بیومکانیک، طراحی صنعتی و فیزیولوژی. در پژوهش‌های دانش ارگونومی، ارگونومیست‌ها با روش‌های علمی به مطالعۀ رفتار انسان‌ها می‌پردازند و از نتایج به‌دست‌آمده در راستای عملی‌کردن اهداف اصلی آن استفاده می‌کنند. در اصل نتیجۀ این مطالعات به طراحی تجهیرات و دستگاه‌هایی منجر می‌شود که با بدن انسان و توانایی‌های شناختی او سازگارتر هستند. پس در پاسخ به این سؤال که ارگونومی چیست؛ به زبان ساده می‌توان گفت ارگونومی علم شناخت جسمی و روانی بشر و تطبیق نتایج حاصل از این شناخت با محیط و به‌طور ویژه محیط کار است.

هدف از ارگونومی به زبان ساده

همانطور که گفته شد دانش ارگونومی به یک جمع‌بندی کلی از توانایی‌ها و محدودیت‌های انسان می‌رسد و برای تقویت توانایی‌ها و کمرنگ‌کردن محدودیت‌ها در انجام کار، روش‌های مطلوب و تجهیزات مناسب‌تری را عرضه می‌کند. اما شاید تصور کنید که در سایۀ ارگونومی انسان به ماشینی کارآمدتر مبدل می‌شود. درصورتی‌که چنین تصوری درست نیست، چرا که دانش ارگونومی با افزایش سطح بهداشت کار، بهبود محیط‌های کاری و بهینه‌سازی محصولات، از بروز آسیب‌های شغلی جلوگیری می‌کند و باعث می‌شود که کاربران شرایط بهتری را تجربه کنند. بنابراین در پاسخ به این سؤال که هدف از ارگونومی چیست؛ می‌توان گفت هدف از ارگونومی راحتی، کارایی، رضایت و سلامت هر چه بیشتر کاربران است که در نهایت منجر به افزایش بهره‌وری آن‌ها و کاهش صدمات ناشی از کار می‌شود. به‌همین‌دلیل یکی از شاخه‌های علم ارگونومی، طراحی تجهیزات و وسایل ارگونومیک برای تأمین بهداشت و ایمنی شغلی کاربران است تا به‌این‌ترتیب از بروز صدمات و آسیب‌های وارده به سیستم اسکلتی عضلانی آن‌ها جلوگیری کند. این آسیب‌ها در درازمدت به مشکلات دائمی و حادتری مبدل می‌شوند. به‌علاوه یکی دیگر از شاخه‌های علم ارگونومی در مورد قابلیت‌ها و محدودیت‌های کاربران مطالعه می‌کند و به بررسی شرح وظایف خواسته‌شده از افراد با توجه به توانایی‌ها و امکانات موجود در محیط‌های کاری می‌پردازد. بنابراین ارگونومی به یک محیط کاری به‌خصوص محدود نمی‌شود و می‌توان در هر محیطی به‌دنبال این مفهوم بود. مثل ارگونومی در صنعت، ارگونومی در بیمارستان، ارگونومی کار با کامپیوتر و موبایل و ارگونومی در طراحی داخلی یا معماری.

حوزه‌های مختلف ارگونومی

در فضای پژوهشی حوزه‌های مختلف دانش ارگونومی را به سه دسته تقسیم می‌کنند: ارگونومی فیزیکی، ارگونومی شناختی و ارگونومی سازمانی. هر چند هر کدام از این حوزه‌ها شاخه‌ها و زیرشاخه‌های دیگری هم دارد، اما به‌طورکلی می‌توان هر یک از این جنبه‌ها را این‌گونه تعریف کرد:

ارگونومی فیزیکی

ارگونومی فیزیکی به آناتومی و بعضی از خصوصیات فیزیولوژیک و فعالیت‌های بدنی انسان مربوط می‌شود. به‌این‌معنا که از اطلاعات حوزۀ ارگونومی فیزیکی در طراحی محصولات مصرفی و صنعتی استفاده می‌شود. به‌این‌ترتیب می‌توان با استفاده از این محصولات به بهینه‌سازی عملکرد افراد و پیشگیری از آسیب‌های شغلی و اختلالات اسکلتی عضلانی کمک کرد. پس می‌توان گفت ارگونومی فیزیکی به‌معنای کاربرد اطلاعات مربوط به بدن انسان در طراحی محیط‌های کاری است.

ارگونومی شناختی

ارگونومی به سیستم پردازش و فرآیندهای ذهنی افراد مربوط می شود. این حوزه از ارگونومی در طراحی محیط‌های کاری و سیستم‌ها از دانش روانشناسی انسان استفاده می‌کند. درواقع بررسی مواردی چون بار ذهنی افراد، فشارهای روحی در زمان تصمیم‌گیری، عملکرد انسانی و استرس‌های شغلی به ارگونومی‌ شناختی مربوط می‌شود. جزئیات فراوانی در طراحی سیستم‌ها وجود دارد که شاید بی‌اهمیت به‌نظر برسند، اما در بعضی مشاغل پراسترس مثل کنترل‌کننده‌های ترافیک هوایی، طراحی دقیق بر اساس ارگونومی شناختی کاملاً ضروری است تا بتوان با کاهش فشارهای روحی و خستگی‌های ذهنی کاربر، تا حد امکان از خطاهای انسانی اجتناب کرد.

ارگونومی سازمانی

ارگونومی سازمانی به استفاده بهینه از ابزارها و فراهم کردن ایمنی لازم در محیط کار مربوط می‌شود و به کمک آن می‌توان به حداکثر بازدهی در تولیداتی رسید که انسان‌ها در آن نقش مستقیم دارند. چرا که کاربران از کار با ابزار موجود در این محیط کاری رضایت کامل خواهند داشت. بنابراین در ارگونومی سازمانی به بهینه‌سازی ساختارهای سازمانی، سیاست‌ها و فرایندهای مربوط به آن توجه می‌شود.

ارتباط بین آسیب‌های شغلی و ارگونومی به زبان ساده

مطالعات متعددی نشان داده است که کم‌تحرکی با میزان مرگ‌ومیر ارتباط مستقیم دارد و خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی، دیابت نوع دو، سرطان‌ها و چاقی را افزایش می‌دهد. امروزه با توجه به سرعت بالای رشد فناوری در محیط‌های کاری، آمار کارکنانی که وظایف خود را صرفاً به‌صورت نشسته انجام می‌دهند روبه‌افزایش است. بنابراین توجه به اصول ارگونومی و ضرورت اجرای آن بیش‌ازهمیشه احساس می‌شود. تأثیر محیط ارگونومیک بر کاهش آسیب‌های شغلی به‌قدری است که سازمان ایمنی و بهداشت شغلی (OSHA) شواهدی در دست دارد که نشان می‌دهد رعایت اصول ارگونومی و برنامه‌های آن علاوه‌بر افزایش بهره‌وری، می‌تواند میزان آسیب‌های وارده به کاربران را کاهش دهد. این برنامه‌ها شامل آموزش و آگاهی از نحوۀ صحیح وضعیت بدن، نحوۀ صحیح استفاده از تجهیزات و مبلمان در محل کار و انجام تمرینات ارگونومیک است.

موانع موجود در اجرای سیاست‌های ارگونومی

با وجود آنکه دانش ارگونومی می‌تواند از طریق طراحی و تولید ابزارهای مفید و بهبود کیفیت شرایط کاری سرعت انجام کار را بالا ببرد و به سوددهی بیشتر کمک کند، اما هنوز هم در سطح جهانی هیچ سیاست واحدی برای اجرای ضوابط آن وجود ندارد و تنها تعداد انگشت‌شماری از شرکت‌ها و دولت‌های بزرگ سیاست‌های فرهنگی خود را در راستای تأمین ایمنی کارمندان و رعایت اصول ارگونومی تغییر داده‌اند. بنابراین در رابطه با این سؤال که موانع موجود در اجرای اصول ارگونومی چیست؛ می توان گفت مهم‌ترین عامل در این زمینه هزینه‌های بالای اجرایی‌کردن این سیاست‌ها و عدم همکاری کارمندان و شرکت‌ها است. هر چند نتایج تحقیقات صورت‌گرفته و شواهد موجود از آسیب‌های شغلی، اهمیت اجرای اصول ارگونومی را ثابت می‌کند، اما این شواهد به تنهایی برای تغییر سیاست‌های کاری و شغلی کافی نیست. بنابراین همچنان هر ساله میلیادرها دلار برای درمان بیماری‌های شغلی و ضرر و زیان مربوط به کاهش بهره‌وری شرکت‌ها هزینه می‌شود.

کلام پایانی

در این مقاله با شما در مورد مفهوم ارگونومی به زبان ساده صحبت کردیم. هر چند حرفۀ ارگونومی بعد از جنگ جهانی دوم متولد شد، اما می‌توان گفت رد پای آن از گذشته تاکنون در همۀ جنبه‌های زندگی ما جاری بوده است. نگاهی به شواهد و مستندات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که یونانیان باستان در قرن پنجم قبل از میلاد و مصری‌ها ابزارهای خود را بر اساس اصول ارگونومی طراحی می‌کردند. در اواخر قرن هفدهم هم پرداختن به این مفهوم و بیماری‌های ناشی از کار به‌صورت جدی آغاز شد. حتی صنایعی مثل خودروسازی و صنایع هوایی در پیشرفت این روند بسیار تأثیرگذار بودند. اما در عصر اطلاعات تقاضای بیشتر برای کالاهای مصرفی و الکترونیکی منجر به ایجاد رقابت نزدیک بین شرکت‌ها و صنایع مربوطه شده است. به‌همین‌دلیل آن‌ها برای طراحی به اصول ارگونومی و تولید محصولات ارگونومیک بیش‌ازپیش نیازمند هستند.

منبع: خوگرنیوز