پیشینۀ مبل و صندلی در ایران

Wednesday، ۱۴ Aabaan ۱۳۹۹

آثار و مدارک باستان‌شناسی به‌جای‌مانده از فرهنگ‌های کهن در سرزمین‌های گوناگون خاورمیانه و آسیای غربی نشان می‌دهد که صندلی به‌عنوان وسیله‌ای برای نشستن از هزاران سال پیش به شکل‌های گوناگون وجود داشته است. یکی از نمونه‌های اولیۀ این نوع صندلی‌ها، چهارپایه‌ای است ساده که برای نشستن استفاده می‌شده است.
مدارک موجود نشان می‌دهد که قدیمی‌ترین چهارپایۀ موجود در منطقۀ خاور نزدیک باستان از حفاری‌های باستان‌شناسی تپۀ «چشمه‌علی» در جنوب‌ شرق تهران (شهرری) در کاوش‌های «اریک اشمیت» در سال‌های ۱۹۳۴ تا ۱۹۳۶ به‌‌دست آمده است. این چهارپایه که متعلق به نیمۀ دوم هزارۀ ششم پیش‌ از میلاد است در بخش پیش از تاریخ «موزۀ ملی ایران» نگهداری می‌شود. این چهارپایه طوری ساخته شده است که به لحاظ وزن و استحکام به‌راحتی می‌تواند وزن انسان را تحمل کند. قدیمی‌ترین نمونۀ صندلی در ایران، در نقش‌برجسته‌ای از جنس سنگ یمانی آبی‌رنگی از دوره عیلام نقش شده است. این نقش‌تصویر یکی از پادشاهان عیلامی به نام «شیلهک-این شوشینک» (Shilhak-inshushinak) را نشان می‌دهد که در حال اهدا شیئی به دخترش است. در این تصویر پادشاه عیلامی روی صندلی‌ای نشسته است که لبۀ تکیه‌گاه آن گرد و به‌حالت برگشته است و پایه‌های آن به شکل سم یک حیوان نشان داده شده است، این قطعه‌مهر و نقش روی آن به هزارۀ دوم پیش از میلاد برمی‌گردد. نمونه‌های فراوانی از این نوع صندلی و مبلمان از دورۀ عیلام در نقوش روی مهرهای استوانه‌ای این دوره به‌وفور به چشم می‌خورد که شاهدی است بر استفاده از صندلی و تخت در عهد عیلامیان.
نمونۀ دیگر یک قطعه‌پلاک قیری است که از زیباترین آثار هنری عیلام نو محسوب می‌شود و به نام «بانوی ریسنده» مشهور است. لوح مذکور تصویر زنی را نشان می‌دهد که یک دوک نخ ریسی در دست دارد و به سبک شرقی چهارزانو روی صندلی یا چهارپایه‌ای نشسته که پایه‌هایش به شکل پنجۀ شیر است، این نوع چهارپایه با پایه‌هایی به‌شکل پنجۀ شیر به‌کرّات در صندلی‌ها و تخت‌های دوران هخامنشی تکرار شده است که خود، نشانگر تأثیرپذیری هخامنشیان از آثار هنری دوران عیلام است. یکی دیگر از قدیمی‌ترین نمونه‌های صندلی که از حفاری‌های باستان‌شناسی در ایران به‌دست آمده، یک نمونه صندلی مفرغی، متعلق به هزارۀ دوم قبل از میلاد از منطقه «املش» در استان گیلان است. این قطعه صندلی مفرغی که در ابعاد کوچک و مینیاتوری و از روی نمونه‌های واقعی ساخته شده است، دارای یک صفحۀ مربع‌شکل با چهار پایۀ ساده و پشتی مستطیلی‌شکل بلندی است که کاملاً شبیه به نمونه‌های امروزی است.
| تصویر بازسازی‌شدۀ بار عام داریوش در خزانۀ تخت‌ جمشید |

مضاف‌براین تختخواب نیز در میان ایرانیان باستان رواج داشته است. بنابر شواهد و مدارک باستان‌شناسی ایرانیان در شمار نخستین مردمانی بوده‌اند که از تختخواب به‌عنوان مبلمان محل زندگی استفاده می‌کردند.

نمونه‌های فراوانی از مدل‌های کوچک این نوع تخت‌ها در حفاری‌های باستان‌شناسی منطقۀ شوش و از دورۀ عیلام به‌دست آمده است، که کم‌وبیش همگی‌شان یک صفحۀ مستطیل‌شکل ساده با چهارپایۀ کوتاه دارند و اغلب روی سطح اصلی تخت تصاویر افرادی به تصویر درآمده که بر تخت آرمیده‌اند. این نوع تخت‌ها معمولاً از جنس گل و سفال ساخته شده‌اند و نمونه‌هایی از تخت‌های مورد استفاده در دوران عیلامی در هزارۀ سوم قبل از میلاد را نشان می‌دهد. بهترین نمونه‌های مبلمان، تخت و صندلی در ایران باستان از آنِ دورۀ هخامنشی است. شوربختانه اصلِ این آثار در کاوش‌های باستان‌شناسی یافت نشده است، ولیکن نمونه‌هایی از تخت و صندلی بر نقش‌برجسته‌های تخت‌ جمشید نظیر صحنۀ «بار عام داریوش در خزانۀ تخت ‌جمشید»، صحنۀ «خشایارشاه نشسته بر تخت شاهی» و یا نقوش بالای آرامگاه داریوش در نقش رستم بارها به‌کار رفته است.

علاوه‌براین نمونه‌هایی از پایه‌های فلزی به‌شکل حیوانات اساطیری نظیر شیر، عقاب و یا بخشی از بدن حیوان (مثلاً پنجۀ شیر) در کاوش‌های باستان‌شناسی به‌دست آمده است که بیانگر بخشی از تزئینات مبلمان در دورۀ هخامنشی است. از نمونه‌های تخت و صندلی در دوران ساسانی نیز تنها می‌توان به نقوش برجستۀ موجود بر بشقاب‌های زرین و سیمین این دوره اشاره کرد که خود بیانگر وجود عناصر تزئینی نظیر نقوش حیوانات اساطیری از جمله عقاب و شیر به‌عنوان پایه و دستۀ تخت و صندلی در این دوران است.

  • دورۀ اسلامی تا دورۀ معاصر:

از دورۀ اسلامی و در میان نمونه‌های به‌دست آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی، می‌توان به یک قطعه صندلی سفالی با تکنیک قالبی با رنگ فیروزه‌ای اشاره کرد که در هر ضلع نمای آن یک تاق‌نما و شش‌پایه به‌شکل نیم‌تنۀ شیر دارد. این قطعه از «گرگان» به‌دست آمده و متعلق به قرن ۶ هجری قمری است.

بر اوراق شاهنامۀ فردوسی نیز با نمونه‌های فراوانی از تخت، صندلی و مبلمان مورد استفادۀ درباریان، در دوران اسلامی مواجه می‌شویم که نمونه‌های به‌جامانده، تکنیک‌های متفاوتی از تخت و صندلی را به نمایش می‌گذارند. به‌عنوان‌مثال در بعضی از مینیاتورها به نمونه‌هایی از صندلی برمی‌خوریم که با هنر منبت و معرق تزئین شده‌اند.

با آغاز دورۀ صفوی و سپس قاجار که سرآغاز حضور اروپاییان در خاک ایران و مسافرت شاهان قاجار به فرنگ محسوب می‌شود، مبلمان نوع اروپایی به دربار شاهان صفویه و قاجار و پس از آنها به دربار پهلوی راه می‌یابد. در این دوران تعدادی مبلمان یا بهتر است بگوییم تخت یا صندلی توسط هنرمندان ایرانی ساخته می‌شود که امروزه زینت‌بخش موزه‌های کشور است. تخت طاووس و تخت یا صندلی نادری که امروزه در موزۀ جواهرات ملی نگهداری می‌شود و تخت مرمر که از سنگ یکپارچه مرمر و به‌دست هنرمندان ایرانی ساخته شده و در عمارت کاخ گلستان نگهداری می‌شود.

| نقش رجب، یادگار دوران ساسانی |

  • نكات مهم در اجرای مبلمان:

مبل‌ها انواع مختلفی دارند که هر یک از آنها نیز مدل‌های متعددی را شامل می‌شوند. تعاریف متفاوتی برای دسته‌بندی‌های انواع مبل ارائه شده كه به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

  • انواع مبل از نظر استاندارد ملی ایران:

بر اساس استاندارد مورخ ۱۳۹۳ سازمان ملی استاندارد مبل به دو دسته تقسیم می‌شود:

۱. مبل راحتی: مبلی که در طراحی آن از سبک‌های مدرن و نئوکلاسیک استفاده شده باشد. معمولاً پوشش آن از پارچه، چرم طبیعی یا مصنوعی است. اسکلت این محصول عمدتاً مخفی و از چوب، فلز، پلاستیک و یا ترکیبی از اینها ساخته و از انواع فوم و اسفنج نیز در آن استفاده می‌شود. از نظر نشیمن از مبل کلاسیک راحت‌تر است. «مبل تختخوابشو» نیز در همین دسته می‌گنجد.

۲. مبل کلاسیک: مبلی که در طراحی آن از سبک خاصی پیروی شده باشد. در ایران به‌صورت سنتی مبل کلاسیک را به‌نام‌های «استیل» و «نیمه‌استیل» می‌شناسند. اسکلت آن از چوب خام یا توپر ساخته می‌شود. کف، پشتی و گاهی دستۀ آن رویه‌کوبی و سایر قسمت‌ها با رنگ، پتینه، ورق طلا و سایر پوشش‌های مشابه پوشانده می‌شود. در تولید این محصول می‌توان از صنایع دستی نیز استفاده کرد که البته هزینۀ تمام‌شدۀ محصول را بالا می‌برد و معمولاً سفارشی ساخته می‌شوند.